ziyaret sayısı: 708 | toplam entry: 1
|
-
pamuk tekstil lifleri içinde en eski ve bolluğu, ucuzluğu, yıkama özelliklerinin mükemmelliği, mukavemeti, ömrü bakımından en önemli tekstil lifidir. ancak, pamuğun boyanıp / basılabilir hale gelmesi diğer liflerin çoğuna göre deha fazla ön muamele gerektirir. bu nedenle pamuklu mamullerin ön terbiyesi özel bir önem taşır.
düzgün bir ön muamele ile pamukta elde edilen başlıca özellikler şunlardır:
· haşıl, çöpel, pektin, mum, katalitik maddeler gibi safsızlıkların düzgün şekilde ekstraksiyonu,
· düzgün bir beyazlık derecesi,
· boya nakli için düzgün şekilde şişmiş lifler,
· sabit bir ph,
· düzgün bir artık nem yüzdesi,
· düzgün bir su emme yeteneği,
düzgün bir ön terbiye ve dolayısıyla renk verimi ve tekrarlanabilirliğe etki eden başlıca faktörler şunlardır:
· makine parkı ve dolayısıyla uygulanan ön terbiye metodu,
· takip edilen proses basamakları,
· uygulanan reçeteler ve çalışma şartları ( sıcaklık, zaman, vb. )
pamuğun ön terbiyesinden amaç ekstraksiyonyoluyla selülozu üzerindeki safsızlıklardan temizleyerek hidrofil kılmak ve bileşimindeki doğal boya maddeleri oksitleyerek rengini ağartmaktır. pamuğun ortalama bileşimi aşağıdaki gibidir. öte yandan dokuma prosesinden önce dokuma işlemini kolaylaştırmak için çözgü ipliklerine uygulanan haşıl da selülozdan uzaklaştırılması gereken safsızlıklardandır. haşıl miktarı ham kumaş ağırlığının ortalama % 8-10 ' u kadardır. ( bu rakam % 15 'e kadar da çıkabilir ). tekstil malzemeleri üretim sırasında bulaşan kir ve makine yağlarını da ihtiva eder.
standart bir ön terbiye üç ana proses basamağından oluşur. bu basmaklar ve amaçları şöyle özetleyebiliriz:
prosese amacı
haşıl sökme - haşılı parçalama ve uzaklaştırma
- selülozu ön pişirme
alkali ile muamele ( pişirme ) - yabancı maddeleri liften uzaklaştırma
- selülozu şişirme
- tohum kabuğunu çözme
ağartma - lifteki renkli maddeleri parçalama
- tohum kabuğunu uzaklaştırma
özel makineler gerektiren yakama ve merserizasyonu dışındaki ön terbiye işlemlerini ( haşıl sökme, pişirme, ağartma ) aynı tip makinelerde yapmak mümkündür. bu makinelerin bir kısmı kesikli ( = parti usulü ), bir kısmı yarı kesikli ( = yarı kontinü), bir kısmı da kesiksiz ( = kontinü) çalışmaya uygundur. bu nedenle mevcut makine parkına bağlı olarak ön terbiye prosesleri kesikli, yarı kesikli ve kesiksiz prosesler diye sınıflandırılır.
ön terbiye prosesleri, kumaşın halat veya açık ende muamele edilişine bağlı olarak açık ön terbiye metotları ve halat halinde ön terbiye metotları diye de sınıflandırılabilir.
gerek halat halinde, gerek açık enli olarak pamuklu kumaşı kesikli, yarı kesikli veya kesiksiz işleyen çok çeşitli ön terbiye makineleri veya sistemleri vardır. bunların başlıcalarını şöyle sıralayabiliriz.
1- açık-en muamele sistemleri ;
a- kesikli çalışanlar ( jigger)
b- yarı kesikli çalışanlar ( coldpad-batch= emdirme - soğuk bekletme pad - roll= emdirme - sıcak bekletme sistemleri )
c- kesiksiz çalışanlar ( pad- steam = emdirme - buharlama sistemleri )
2- halat halinde muamele sistemleri ;
a- kesikli çalışanlar ( haspel, kazan,overflowve jetler )
b- kesiksiz çalışanlar ( j-boxsistemleri )
bu sistemlerin temel özellikleri aşağıda kısaca özetlenmiştir:
1- başlıca açık - en muamele sistemleri :
jigger
en eski ve en basit açık - en muamele makinesi jiggerdir. haşıl sökme, alkali kaynatmadan beyazlatmaya kadar bütün ön muamele prosesleri jiggerdeçektirme ( tam banyo ) metoduna göre kesikli olarak yapılabilir.
bu makinede paslanmaz çelikten bir tekne üzerinde iki silindir vardır. muamele görecek kumaş bu silindirlerden birine gergin olarak sarılır. kumaş bu silindirden boşalıp diğerine sarılırken banyo teknesi içinden geçer.
kumaşın bu silindirden diğerine sarılmasına 11 pasaj denir. İlk pasaj bitince silindirlerin dönme yönü değiştirilerek ikinci pasaja geçilir. bu şekilde muamele türüne bağlı olarak bir kaç pasaj çalışılır. muamele sonrası yıkamalar da banyo değiştirilerek aynı makinede yapılır.
jiggerdebanyo hareketsiz kumaş hareketlidir. aynı prensibe göre çalışan fakat kumaşı halat halinde muamele edenhaspelegöre kısa flotteoranlarında çalıştığından haspelegöre daha ekonomik bir makinedir. ancak burada kumaş çekme gerilimlerine maruz kaldığından ince, hassas kumaşlardan çok orta ağırlıkta ve ağır kumaşların muamelesinde kullanılır.
jiggerlerlekesiksiz çalışmak mümkün değildir. bu nedenle rasyanilizasyoniçin günümüz gereklerini karşılamamaktadır. yani bu makineler de büyük metrajlar ekonomik olarak çalışılamaz.
2- başlıca halat halinde muamele sistemleri :
haspel jet ve overflow :
bu makineler kumaşın halat halinde çektirme metoduna göre çözelti içinde kesikli olarak çalışmasına uygundurlar. halat halinde muamele sistemlerinin en basiti olup, tahta ve paslanmaz çelikten bir tekne ile teknenin üzerinde kumaşın devrini sağlayan bir çıkrıktan oluşur. yuvarlak veya oval kesitli bu çıkrık üzerinden kumaş halatının iki ucu dikilir. çıkrık boyunca aynı anda çok sayıda çıkrık muamele görebilir. haspelmakineleri küçük metrajlarda çalışan küçük fabrikalar için özellikle önem taşır. triko mamullerin terbiyesinde hala geniş ölçüde kullanılır özel avantajı, düşük yatırım maliyeti yanında, tutum ve hacim açısından kaliteye yarar sağlanmasıdır. büyük çekme gerilimlerine dayanmayan hafif ve hassas kumaşlarhaspeldeçalışılır.
haspeldemuamele uzun flotte oranları gerektirir. bu makine için normal olarak kullanılan 1 : 15flotteoranı yüksek bir su, kimyasal madde ve enerji tüketimine sebep olur, bu nedenle haspel, sadece 750 kg / gün kumaş kapasitesine kadar ekonomiktir.
muhtelif haspelmakinelerini bir araya getirerek kontinümuamele imkanı sağlanabilir. bu prosüdürde haspellerarsındaki mesafenin ve dolayısıyla kumaş geriliminin çok fazla olmaması gerekir.
jet makineleri haspellerindeğişik bir versiyondur. bu makinelerin haspeldenfarklı kumaş hareketinin çıkrıkla değil, bir jet ( düse ) yardımıyla sağlanmasıdır. şöyle ki, bu makinelerde kazana bağlı olan bir boru üzerinde bir daralma olur. bu daralma olur. bu daralma bir pompa vasıtasıyla hareket eden banyonun daralan bölgede akış hızının artmasına ve basıncının düşmesine sebep olur. banyo düşük basınçlı kısma hücum ederken beraberinde kumaşı da sürükler.
ower- flowveya yumuşak akımlı diye isimlendirilen makinelerde ise, kumaşın hareketi bir jet yardımı ile değil, sadece banyonun normal akışı ile yani dinamik bir basınç olmaksızın sağlanır. bu durum muameleyi çok yumuşak kılar. böylece çok ince ve hassas kumaşların zorlanmadan hareket etmesi sağlanır.
kazanlar :
ön terbiye işlemleri kazanlarda da yapılabilir. kumaş kazanlarda halat halinde çektirme etodunagöre çözelti içinde muamele edilir. muamele kesiklidir. yaklaşık 1 / 5 olan flotteoranı haspellerinflotteoranından çok daha iyidir ve bu flitte oranında su, kimyasal madde ve enerji tüketimi daha düşüktür.
pişirme prosesi için atmosfer çık kazanlar veya 100º c ' nin üzerinde çalışabilen kapalı, yüksek basınçlı kazanlar ( otoklavlar ) kullanılır.
ağartma için kullanılan kazanlar da vardır. esas itibarı ile taştan yapılan bu kazanlar son derece uzun ömürlüdür. h2o2 ağartması için uygun değildirler, fakat özellikle kloritağartmasına uygundurlar.
kazanlarda zahmetli elle istifin yerini otomatik halat istifleyiciler almıştır. otomatik kontrol ünitelerinin kullanımı ise, yüksek prodüktivite, tekrarlanabilme güvenirliliği sağlamıştır.
hangi sistem kullanılırsa kullanılsın ön terbiyede başlıca proses basamakları olan haşıl sökme, pişirme ve ağartma ile bunlara ek olarak yakma vemerserizasyonungenel esasları proses akış sırasına göre şöyle özetlenebilir:
yakma:
yakma tamamıyla mekanik bir prosestir. %100 pamuklu kumaşların yakma işlemi sırasında hiçbir önemli problemle karşılaşılmamasına karşılık pes/pamuk karışımlarında, alev sıcaklığının pes lifinin ergime noktasının altına düşmemesi sağlanmalıdır. öte yandan alev ve kumaşın zaman ve mesafe bakımından aşırı derecede temasını önlemeye özen gösterilmelidir. aksi halde pes lifi kavrulur.
klasik bir terbiye işlem dizisinde yakma çoğu kez enzimatik haşıl sökme ile kombine edilir. haşıl sökmenin oksidatif olarak yapılması halinde de kumaşı yaktıktan sonra kuru olarak sarmak ve sonra doğrudan doğruya oksidatifhaşıl sökme maddesini de ihtiva eden pişirme çözeltisiyle muamele etmek mümkündür.
haşıl sökme:
dokuma işletmesinde, çözgü ipliklerine haşıl uygulamanın ana amacı düşük kopuşlu optimum çalışma şartları sağlamaktır. ancak etkili bir pişirme ve dolayısıyla düzgün bir boyama ve / veya baskı eldesiiçin dokuma sırasında uygulanan bu haşılın iyi bir şekilde sökülmesi gerekir. bu amacı sağlamak üzere birçok haşıl karışımları kullanılmaktadır. haşıl seçiminde maliılsökme için bakteri, pankreas veya malt esaslı amilazlar kullanılır. fakat bakteri esaslı amilazlarla haşıl sökme genellikle hakimdir.
enzimatikhaşıl sökme kesikli ve kesiksiz yöntemlerle uygulanabilir. ancak en yaygın uygulama şekli kumaşı yakma işleminden sonra haşıl sökme maddesi ve bir ıslata maddesi / deterjan ihtiva eden çözeltiyle emdirip, sonra sıcaklığa bağlı olarak saate 12 saate kadar - çoğu kezroliklerdebekletmektedir, daha sonra sıcak yıkamauıygulanır.
enzimatikhaşıl sökmenin bir dezavantajı bu işlemin müstakil bir işlem olmasıdır. ph ' bağmlılığıyüzünden diğer proseslerle kombine edilemez. oysa oksidatif haşıl sökme kontinüpişirme ve ağartma prosesleri ile kombine edilebilir.
oksidatifhaşıl sökmenin uygulandığı bu kombine prosesler zaman, su, buhar ve yardımcı maddelerde tasarruf sağlar. ayrıca enzimatikyolla tatminkar şekilde haşıl sökmenin mümkün olmadığı durumlar da vardır.
genellikle haşılın yüksek miktarda yağ ihtiva etmesinden, parçalanamayantapiokanişastası kullanılmasında ve haşıla küflenmeyi önleyici maddelerin ilavesinden kaynaklanan böyle durumlardaoksidatifhaşıl sökme tavsiye edilir.
bugün oksidatifhaşıl sökme hemen hemen sadece kontinüemdirmemetoduyla yapılmaktadır. uzun yıllardan beri en çok bilinen oksidatifhaşıl sökme maddesi persülfatlardır. ancak persülfatların nişastayı parçalama yanında selülozu da parçalayabilecekleri unutulmamalı ve bu risk minumumaindirilmedikçe yada tamamıyla elimine edilmedikçe oksidatifhaşıl sökme uygulanmalıdır.
yeni tip oksidatifhaşıl sökme maddelerinin geliştirilmesiyle lifin çürüme riskinin önüne geçilmiştir. ( bu tür maddeler, aktif oksidatif bir madde ile seçilmişanyonik/ noniyonikyüzey aktif maddelerin kombinasyonlarıdır. )
persülfatlardanbaşka h2o2 de oksidatif haşıl sökme maddesi olarak önerilmiştir ve özellikle İngiltere'de kullanılmaktadır. ancak, tecrübeler, h2o2 ile nişasta parçalanmasının ağartmayı da içine alan birçok muamele basamağından sonra elde edildiğini göstermektedir. bu nedenle metot sadece tam beyazlık istenen hallerde uygundur. h2o2 ile kombine tek basamaklı bir pişirme işlemi sonunda elde edilen haşıl sökme derecesi yeterli değildir.
pişirme:
gerçek anlamda pişirme işlemi, pamuklu malları seyreltik sıcak sodyum hidroksit çözeltisi ile muamele ederek ihtiva ettiği safsızlıklardan temizleme işlemidir. pişirilecek pamuklu malzeme yağ, mum, proteinler, renk maddeleri gibi selüloz dışı safsızlıkları, yaprak, çöpel, vs. gibi bitki artıklarını, makine yağı, gibi imalattan gelen ilave safsızlıkları ihtiva eder. pişirme işlemi sırasında renk maddeleri hariç bütün safsızlar müteakip bir yıkama ile mamulden uzaklaşabilecek duruma gelirler. şöyle ki yağlar sabunlaşarak, proteinler basit aminoasitlerin sodyum tuzlarına parçalanarak suda çözünür hale gelirler. mumlar ve makine yağları suda çözünür hale gelmezler ancak yağların meydana getirdiği sabunlar yardımı ile pişirme çözeltisi içinde emülsiyeolurlar. liflerin naoh etkisi ile şişmesi sonucu yaprak,çöpel, vs. gibi bitki artıkları da çözünür hale gelir.
bütün bu çözünebilir hale gelen veya emülsiyeolan safsızlıklar, pişirmeyi takibedeniyi bir durulama ile tekstil malzemesinden uzaklaşır. safsızlıkların uzaklaştırılması, mamulde, uzaklaşan madde miktarına eşdeğer bir ağırlık kaybına sebep olur.
ağartma:
ağartma işleminin birinci derecede amacı pamuğa arzu edilmeyen esmerliği veren renkli safsızlıkları ( boyar maddeleri ) gidermektedir. pamuğun ağartılmasında oksidatifağartma maddeleri kullanılır. bu tür maddelerle çalışıldığında, ağartma olayı atomik oksijen açığa çıkması ile başlar.oksidatifağartma maddelerinin en önemlileri hidrojen peroksit, sodyum hipokloritve sodyumklorittir.
(bkz.: merserizasyon)
(bkz.: tekstil ön terbiye)
(freemanner, 28.06.2007 23:31:00)
|
0,137